TEKERLEKLİ SANDALYE İLE BAĞIMSIZLIK

 Tekerlekli sandalye omurilik yaralıların bağımsızlığını sağlayan en önemli araçtır.Bu nedenle uygunluğu çok önemlidir.Nasıl ki , uygun olmayan ayakkabılarla yürünemez, koşulmazsa, uygun olmayan tekerlekli sandalye ile de bağımsızlık kazanılamaz.Bu derece önemli olan cihazın özelliklerinin ve kullanımının öğretilmesi ve öğrenilmesi otomobilde olduğu gibidir.Hiç tekerlekli sandalye kullanmamış kişiler benzer bir acemiliği burada da yaşarlar.Omurilik yaralıları için tekerlekli sandalyeye binmek ve onu gereği gibi kullanmak; bir yerden tekerlekli sandalyeye, tekerlekli sandalyeden bir başka yere geçmek çok önemlidir ve bir öğrenme süreci gerektirir.Tekerlekli sandalyeyi iyi kullananların hayatları kolaylaşır.Kolları zorlanmaz ve başlarına beklenmedik kazalar gelmez.

 Hastaya tekerlekli sandalye ısmarlamadan önce alınması gereken ölçümler vardır. Tekerlekli sandalye istenirken ;

**Hastanın yaralanma derecesi,

**Ölçüleri,

**Maddi durumu,

**Sağlık güvencesi,

**Yaşı göz önünde bulundurulmalıdır.

TEKERLEKLİ SANDALYE KISIMLARI

1-) KOL DESTEĞİ

Dirseğin temas ettiği kısım ve aşağı doğru devamıdır. Vinileks veya deri ile kaplanabilir olanları tercih edilir. Hem hastanın boyuna hem minder olup olmamasına göre ayarlanır. Transferi kolaylaştıracağından çıkarılabilir olması tercih sebebidir. Her iki tarafta kalçanın tekerleklere temasını engelleyecek şekilde olmalıdır ( özellikle kilolu hastalarda ).

2-) OTURMA BÖLÜMÜ

Tekerlekli sandalye oturma yeri, dayanıklı olmalı, zamanla çökmemelidir.

3-) OTURMA DESTEK BORUSU

Tekerlekli sandalyenin en sağlam olması gereken yerlerinden biridir. Devamlı yüklenme olacağından zamanla deforme olmamalıdır.

4-) AYAK TABLASI BORUSU

Ayak tablasının tutturulduğu borudur. Bacağa temas edebilecek tarafında kesinlikle herhangi bir çıkıntı ya da sivrilik bulunmamalıdır. Bu tür ilaveler gerekliyse dış tarafa konulmalıdır.

5-) ŞASİ BORUSU

Katlanabilir tekerlekli sandalyede daha da önem kazanır. Hem dayanıklı hem de katlanılabilir olması gerektiğinden tekerlekli sandalye için hayati önemdedir.

6-) ÖN TEKERLEKLER  (genellikle küçük)

Ön tekerleklerin çapları 13 veya 20 cm.dir. Küçük ön tekerlerle engebeli yüzeyde sürmek zordur. Buna karşın ön tekerlerin büyütülmesi ağırlığı artırır. Ön tekerler ne kadar büyük çaplı olursa tekerlekli sandalyenin dönüş çapı da o kadar küçüleceğinden ev içinde ön tekerlekleri büyük olan tekerlekli sandalye tercih edilir. Ancak bunların ev dışında kullanılması zordur.

7-) ARKA TEKERLER  (genellikle büyük)

Büyük tekerlekler 51 , 61 veya 66 cm çapındadır.Küçük çaplı arka tekerlekleri olan tekerlekli sandalyede transfer daha kolaydır.Ancak küçük tekerleklerin çemberlerine ulaşmak zordur. 61 cm çaplı tekerleklerde itme daha kolaydır.66 cm.lik olanlar uzun boylulara verilir.

8-) AYAK TABLASI

Hasta ayaklarını kullanamıyorsa ayak tablası gerekmektedir. Ayak tablası, tekerlekli sandalyenin uzunluğunu 12-13 cm; ağırlığını 2 kg artırır.Çıkarılabilir tablalar transferi kolaylaştırır.Baldır destekleri ayakların geriye doğru kaymasını engeller.Özellikle spastisitesi fazla olanlarda mutlaka kullanılmalıdır.

9-) EL ÇEMBERİ

Tekerlekli sandalyeyi hareket ettirmekte kullanılan el çemberleri eldivenlerle daha iyi kavranabilir. Normal çemberi iyi kavrayamayanlar için (özellikle tetraplejiklerde) çembere dikey, yatay ya da oblik çubuklar ilave edilebilir.

10-) TEKERLEK FRENİ

Frenler büyük tekerlekleri kilitler. Fren kollarını fazla uzun olmaması gerekir. Aksi takdirde transferi zorlaştırır.

11-) ARKA DESTEK

Arkalığın üst seviyesi genellikle skapulanın alt hizasındadır. Gerekirse lezyonun seviyesine göre yükseltilir. Arkalığın 15 derece geriye doğru eğimli olması hastanın daha dik oturmasına yardımcı olur. Daha iyi bir postür ve kolay transfer için tetraplejiklerde arkalığın yatabilir ve çıkarılabilir olması tercih edilir.

12-) ELLE İTME KOLU

Tekerlekli sandalyeyi başka birinin kullanabilmesi ve / veya yardım etmesi için arkalığın borularının en üst kısmının arkaya doğru 90 derece eğilmesi ile oluşturulmuş tutamaklardır.

TEKERLEKLİ SANDALYE RESMİ

Evde kullanmak ve dışarısı için ayrı ayrı  tekerlekli sandalye gerekebilir. Eğer tekerlekler çıkarılabiliyorsa sadece dört adet yedek tekerlek ile de bu sorun çözülebilir. Tekerler havalı ya da dolgu olabilir. Havalı tekerler daha hafif ve konforlu olmakla birlikte dolgu olanları daha sağlamdır.

Tırmanma yardımcısı : yokuş çıkarken tekerlekli sandalyenin öne doğru gitmesine izin veren ancak geri kaymasını engelleyen bir mekanizmadır.Baş desteği çıkartılıp takılabilir.

Emniyet kemeri hastayı tekerlekli sandalyeye bağlayan, velkro ya da normal otomobil emniyet kemerindeki gibi bağlantıları olan bir aksesuardır. Hastanın tekerlekl sandalyeden düşmesini önler.

TEKERLEKLİ SANDALYE ÖLÇÜLERİ

İdeal tekerlekli sandalye ölçüye göre üretilmelidir. Ancak ekonomik nedenlerle bu mümkün olmayınca yukarıdaki standartlar kullanılmalıdır. Ülkemizde ölçüye göre tekerlekli sandalye üretilmediğinden hastanın ölçümlerinin alınıp buna en yakın tekerlekli sandalyenin piyasadan alınması en uygun çözüm gibi görünmektedir (Ölçüler için tekerlekli sandalye reçetesi kullanılabilir). Tekerlekli sandalye reçetesi yazılırken bazı konuların göz önünde bulundurulması gerekmektedir. Hasta tekerlekli sandalyesinin evde mi, ev dışında mı yoksa her ikisi içinde mi kullanacak? Karşılaşabileceği fiziksel engeller nelerdir, bunları nasıl aşabilir, yardımcıya gereksinim duyacak mı, tekerlekli sandalyesini otomobiline koyacak mı, tekerlekli sandalyesini otomobiline koyacak mı, tekerlekli sandalyenin katlanması gerekecek mi, elektrikli tekerlekli sandalyeye gerek var mı? Ayrıca omurilik yaralısının yaşı, cinsiyeti, seviyesi, prognozu beklenilen yaşam süresi, sosyal çevresi, gelir düzeyi, her gün işine gidip gitmemesi faktörleri de değerlendirilmelidir.

Ölçümler aşağıda anlatıldığı gibi alınır :

1-) Oturma yerinin genişliği :  Ölçüm için hasta yumuşak olmayan bir zemine oturulur. Kalçaların ve basenlerin genişliği; en geniş alan alınarak ve her iki yandan artı iki cm eklenerek (toplam dört cm) alınır. 

OTURMA YERİNİN GENİŞLİĞİ – RESİM EKLENECEK

2-) Oturma yerinin derinliği :  Diz ardından kalçanın arkasına kadar ölçülüp , diz arkasındaki basınç artışını önlemek için iki cm çıkarılır.

OTURMA YERİNİN DERİNLİĞİ – RESİM EKLENECEK

3-) Ayak desteği yüksekliği :  Diz ardından topuk altına kadar ölçüm yapılır. Eğer minder kullanılacaksa onun yüksekliği de eklenir. Basenlerin altındaki basıncı azaltmak için iki cm çıkarılır.

OTURMA DESTEĞİ YÜKSEKLİĞİ – RESİM EKLENECEK

4-) Kol desteğinin yüksekliği :  Dirsek 90 derece fleksiyona getirilir. Dirseğin en altı kısmından oturduğu mesafeye kadar olan mesafe ölçülür.

KOL DESTEĞİNİN YÜKSEKLİĞİ – RESİM EKLENECEK

5-) Sırt desteğinin yüksekliği  :  Burada hastanın seviyesi önemlidir. Yaralanma seviyesinin altından kalça tabanına kadar olan mesafe ölçülür.

SIRT DESTEĞİNİN YÜKSELTİLMESİ – RESİM EKLENECEK

DİKKAT ! Bunlar  ana ölçümlerdir ve hastanın ihtiyaçlarına göre adapte edilebilir. Paraplejiklerde farklı,  tetraplejiklerde farklıdır.

Hastanın ölçülerini aldıktan sonra tekerlekli sandalyenin tipini tanımlamamız gerekir. Tekerlekli sandalyelerin çeşidi çoktur.Hastanın hangi durumlarda tekerlekli sandalyeyi kullanacağı ve imkanlarının neler olduğunu bilmemiz gerekir.

Ayrıca tekerlekli sandalyenin aksesuarlarında da hastanın ihtiyacına ve isteğine göre değişiklikler yapılabilir.

1-      Kol desteği çıkartılabilir mi olmalı ?

2-      Kol desteği uzun mu olmalı , kısa mı ?

3-      Kol desteği geniş mi olmalı, dar mı ?

4-      Ayak desteği geniş mi olmalı, dar mı ?

5-      Ayak desteği çıkartılabilir mi olmalı ?

6-      Sırt desteğinde eğim bir eğim yapılabilir mi, yapılamaz sağlanabilir mi ?  vb.

Omurilik Felçlileri için oturma pozisyonu önemlidir. Çünkü bu pozisyon kişinin ömür boyu sürdüreceği pozisyondur. Yanlış ve kötü pozisyon bağımsızlığı kısıtlar, ikincil problemlere yol açar, spastisiteyi artırıp, rahatlığı azaltır vs. Tekerlekli sandalye kullanan hastalarda hangi pozisyonda  spastisitenin arttığını kontrol etmeliyiz. Spastisiteyi ortaya çıkaran anahtar hareket veya pozisyonu bilmek gerekir. Ayrıca, spastisitenin tipini de bilmemiz gerekir ki kontrol sağlayabilelim. Spastisiteyi kontrol edebilmek için desteğin ve basıncın doğru dağılımı, eklemin, özellikle de pelvis ve ayak bileğinin pozisyonu önemlidir. Tekerlekli sandalye adaptasyonları da iyi olmalıdır.

Unutmayalım ki, spastisiteyi kontrol edecek belli bir tertip yoktur.Her insanda farklılık gösterir.Gözlem bizim çalışma aracımızdır ve bu spastisiteyi anlayabilmenin ve onu kontrol edebilmek için bir çözüm yolu bulabilmenin bir yoludur.

TEKERLEKLİ SANDALYENİN BAKIMI

Tekerlekli sandalyenin güvenle kullanabilmesi ve uzun ömürlü olması için her gün lastiklerinin basıncı, frenlerinin durumu, kol desteklerinin kolayca çıkıp çıkmadığı, kolayca katlanıp katlanmadığı kontrol edilmelidir. 15 günde bir diğer parçaları da gözden geçirilmeli ve yağlanma gereksinimi olanlar yağlanmalıdır. Ayrıca 15 günde bir tekerlekli sandalyenin her yeri temizlenmelidir.