ENGELLİ ÇOCUK VE OYUN

Sosyal Hizmet Uzmanı. Ali Rıza DOĞAN

Hangimizin yoktur ki oyun ile ilgili bir anısı. Kimimiz ilk oyuncağımızı belki unutmamışızdır, kimimiz ilk oyun arkadaÅŸlıklarını, ilk oyuncağımızın kayboluÅŸunu, ya da sitemli bir ses ile hiç oyuncağımızın olmadığını…. Oyun doÄŸuÅŸtan itibaren hayatımıza girer ve ömrümüzün sonuna kadar hayatımızda yer almaya devam eder.

Oyun nedir diye sorduÄŸumuzda eminim herkes kendince birçok oyun tanımı yapacaktır. ÖrneÄŸin; oyuncaklarımız ile oynanan oyunlar, tiyatro, sinema, müzik eÅŸliÄŸinde oynanan oyunlar, yapılan spor müsabakaları, tavla vb. geniÅŸ bir yelpazeye sahip oyun tanımları aklımıza gelecektir. 

Çocuklar açısından oyunu düÅŸündüÄŸümüzde birçok yetiÅŸkinin aklına boÅŸa harcanan gereksiz zaman gelir, oysa oyunun çocuklar için ne kadar ciddi bir uÄŸraÅŸ olduÄŸunu ve neler kazandırdıklarını birazdan ele alacağız.

Oyunu çocuklar açısından detaylı incelemeden önce birkaç oyun tanımına bakalım: 

 

OYUN NEDÄ°R?

 

Oyun, çocuÄŸa hiç kimsenin öÄŸretemeyeceÄŸi konuları, çocuÄŸun kendi deneyimleriyle öÄŸrenmesi yöntemidir. 

Oyun, belli bir amaca yönelik olan veya olmayan, kurallı veya kuralsız gerçekleÅŸtirilen fakat her durumda çocuÄŸun isteyerek ve hoÅŸlanarak yer aldığı fiziksel, biliÅŸsel, dil, duygusal ve sosyal geliÅŸiminin temeli olan gerçek hayatın bir parçası ve en etkin öÄŸrenme sürecidir. (Dönmez,2000, s.111)

Oyun, çocuÄŸun kendini ifade etme biçimidir.

 

ENGELLÄ° ÇOCUKLAR VE OYUN

ZÄ°HÄ°NSEL ENGELLÄ° ÇOCUKLAR 

 

Zihinsel Engel: DoÄŸum öncesinde, doÄŸum anında ve sonrasında çeÅŸitli nedenlere baÄŸlı olarak merkezi sinir sisteminde, daha doÄŸrusu beyinde meydana gelen tahribatlar sonucu, beyin fonksiyonlarındaki yetersizlik veya bozukluk durumudur. (Oymak,1998:9) 
 

Bazı araÅŸtırmacılar, zihinsel engelli olan ve olmayan çocukların oyun türü ve düzeylerini karşılaÅŸtırmışlardır. Zihinsel engelli olan ve olmayan çocuklar takvim yaÅŸlarına göre karşılaÅŸtırıldıklarında, zihinsel engelli çocukların iÅŸlevsel oyun, yalnız, sembolik oyun gibi daha alt düzeydeki oyunlara yönlendikleri gözlenmiÅŸtir. Fogel ve Melson (1987), zihinsel engelli okul öncesi çocukların oyunlarının, engelli olmayan yaşıtlarına göre daha az aktif, daha az esnek ve sembolik olduÄŸunu bulmuÅŸlardır. Zihinsel engelli olan ve olmayan çocuklar zeka yaÅŸlarına göre karşılaÅŸtırıldıklarında ise iki grubun oyunlarının türü ve düzeylerinin farklılaÅŸmadığı görülmemektedir. Aynı türde ya da düzeyde oyun organizasyonları aynı zeka yaşında ya da aynı geliÅŸimsel yaÅŸta görülebilmektedir. Engelli olmayan çocuklarda olduÄŸu gibi zihinsel engelli çocuklarda da sembolik oyunun ortaya çıkmasının en temel koÅŸulu zeka yaşının 20 ay olmasıdır. (özenmiÅŸ,2000, s.27)
 

Zihinsel Engelli çocukların beyin fonksiyonlarındaki yetersizlikten dolayı biliÅŸsel, bedensel ve sosyal alanlarda bazı sıkıntılar yaÅŸamaktadırlar. Oyun ile bu çocuklarımızın; kapasitelerini en üst düzeyde kullanmalarını saÄŸlayabiliriz. Oynanan oyunlar ve kullanılacak oyuncaklar çocuÄŸun seviyesine uygun olarak seçilmelidir. Karmaşık ve çocuÄŸun anlamayacağı oyunlar ve oyuncaklar seçilmemelidir. Oyun ve oyunda kullanılan oyuncakları reddeden engelli çocuÄŸun hemen pes etmemesi için destek olunmalı ve gerektiÄŸinde model olunmalıdır. ÇocuÄŸa model olduktan sonra aÅŸama aÅŸama oyunun hakimiyeti çocuÄŸa bırakılmalıdır. 
 

Özel EÄŸitime yeni baÅŸlayan ve tüm ürkekliÄŸi ile sizi reddeden bir çocuÄŸun ,ilgisini çeken bir oyun-oyuncak ile çocukla aranızda kurulmuÅŸ olan buzdan duvarları eritebilirsiniz.

Bir çok engel grubu gibi Zihinsel Engelli çocukların eÄŸitiminde de oyunun çok önemli bir yeri bulunmaktadır. Kavramlar (renk, sayı vb.), özbakım becerileri (el-yüz yıkama, soyunma-giyinme vb.), dil ve konuÅŸma becerileri (obje sürekliliÄŸi, taklit etme, sıra alma, dinleme,vb.) kazandırılırken oyun ve oyuncaklar en iyi yardımcılarımızdır ve iÅŸimizi oldukça kolaylaÅŸtırırlar. Oyun ile zihinsel engelli çocuklar paylaÅŸmayı, iletiÅŸim kurmayı, sosyalleÅŸmeyi, kurallara uymayı öÄŸrenirler.

 

DOWN SENDROMLU ÇOCUKLAR

 

Down Sendromu: Ä°nsan vücudunda normalde 23 ü anneden 23 ü babadan olmak üzere 46 kromozom bulunmaktadır. Down Sendromlu çocuklarda 21.kromozomun 3 adet olmasından dolayı toplam 47 kromozom bulunmaktadır. Kromozom sayısının 47 olması genetik bir farklılıktır. 
 

Beeghly ve ark. (1989) Down sendromlu çocukların oyunlarının geliÅŸimsel sırasının ve yapısının engelli olmayan yaşıtlarına oldukça benzer olduÄŸunu vurgularken; Down Sendromlu çocukların engelli olmayan çocuklar ile takvim yaÅŸlarına göre ya da zeka yaÅŸlarına göre eÅŸleÅŸtiren bazı araÅŸtırmalarda, Down sendromlu çocukların engelli olmayan çocuklara göre nesneye daha fazla baktıkları ve keÅŸfetme davranışının daha az olduÄŸu vurgulanmaktadır. (Akt. Ruskin, Mundy, Kasari ve Sigman, (1994) Erken yıllarda Down Sendromlu çocuklarda dikkat geliÅŸimini inceleyen araÅŸtırmacılar, bu çocukların oyuncaklara bakma ve keÅŸfetme davranışlarında güçlükleri olduÄŸunu bulmuÅŸlardır. YaÅŸadıkları bu dikkat yetersizliÄŸi Down Sendromlu çocukların erken sosyal etkileÅŸimlerini ve bağımsız oyunlarını olumsuz yönde etkileyebilmektedir. YaÅŸamın ilk bir iki ayında engelli olmayan çocuklar iletiÅŸimin en erken yoluyla, anneleri ile etkileÅŸimde bulunmakta, yaklaşık 6 ay civarında oyuncaklara olan ilgileri artarken , bu çocukların anneleri ile olan etkileÅŸimleri yüz yüze olmaktan çıkarak oyuncak merkezli hale gelmektedir. Down sendromlu çocuklar ise dikkat yetersizliÄŸine baÄŸlı olarak , yüz yüze ve oyuncak merkezli etkileÅŸimde güçlükler yaÅŸamaktadırlar. (özenmiÅŸ,2000, s.29-30)
 

Down sendromlu çocuklar fiziksel görüntüleri ve dildeki gecikme ve yetersizlikten dolayı her ortamda kendilerine oyun arkadaÅŸları bulamayabilirler. Dikkat eksikliÄŸinden dolayı oyunlardan çok çabuk sıkılıp oyunu bırakabilirler. Oyunlardaki arkadaÅŸ ortamının oluÅŸması için aileler ve eÄŸitimciler çocuklara rehberlik etmelilerdir. 

 

 

OTÄ°ZM VE OTÄ°STÄ°K ÇOCUKLAR

 

OTÄ°ZM: Otistik sendrom, deÄŸiÅŸik edinsel ve geliÅŸimsel nedenlere baÄŸlı olarak, 3 yaÅŸ öncesinde çocuklarda ortaya çıkan, sözel ve sözel olmayan iletiÅŸim, sembolik etkinlik, oyun ve sosyal iliÅŸki alanlarında bozukluk ve stereotipiler ile karakterize olan bir bozukluktur. (Aydın,2003:18)
 

Otistik, zihinsel engelli ve engelli olmayan çocukların oyun türü ve düzeylerini karşılaÅŸtıran araÅŸtırmalardan biri DeMeyer tarafından 1967 yılında yapılmış ve yaÅŸları 2 ile 7 arasında deÄŸiÅŸen 30 otistik ve 30 engelli olmayan çocuÄŸun yaÅŸa uygun oyun davranışları karşılaÅŸtırılmıştır. Bu çalışma sonucunda, engelli olmayan çocuklar yaÅŸlarına uygun oyun davranışları gösterirken, otistik çocukların oyunlarının stereotip bir nitrlik gösterdikleri ve oyuncakları keÅŸfetme ve iÅŸlevsel olarak kullanma yerine aÄŸza alma, çevirme ve yere vurma gibi tekrarlı davranışlar sergiledikleri bulunmuÅŸtur. (Akt. Wulff, 1985) AraÅŸtırmaların çoÄŸunda otistik çocuklar zihinsel engelli ve engelli olmayan çocuklarla zeka yaşına göre eÅŸleÅŸtirildiÄŸinde, otistik çocukların serbest oyun ortamında nesnelerle keÅŸif davranışlarını diÄŸer iki gruba göre daha az kullandıkları bulunmuÅŸtur. 

Otistik çocukların sembolik oyun yetersizliklerinin taklit yetersizliklerine baÄŸlanarak açıklanmaya çalışılmasının yanı sıra, bu çocukların biliÅŸsel, duygusal ve sosyal iÅŸlevlerinin engelli olmayan çocuklarda olduÄŸu gibi bir bütünlük içinde çalışmadığı vurgulanmaktadır. (özenmiÅŸ,2000, s.31-32)
 

Otistik çocuklar çoÄŸunlukla grup dışında bireysel oyunlar ile zamanını geçirirler. Bireysel oyunlarında kullandıkları oyuncakları genelde amacına uygun kullanmayabilirler. (ÖrneÄŸin oyuncak arabayı ters çevirip tekerlerini döndürmek, verilen oyuncakları birbirine vurarak ses çıkarttırmak, oyuncağı döndürüp izlemek gb.) Aynı zamanda bir çok otistik su ile oynamayı sevmektedir. Tercih ettikleri oyuncaklar renkli, hareket eden, görsellikleri ön planda olan oyuncaklardır. Hayal gücüne dayanan oyunları hayal güçleri yeterince geliÅŸmediÄŸi için oynayamazlar. Görsel hafızaları iyi olan otistikler yapbozlar ve inÅŸa gerektiren oyunlara ilgi gösterirler. Taklit etmeye dayalı oyunları oynarken zorlanırlar. Bazı Otistik çocuklar bilgisayar oyunlarını sevebilirler. Ancak bu oyunlar çocukta saplantı haline gelebilir ve aile için sıkıntı yaratabilir, anne babaların buna dikkat etmesi gerekir. 

 

GÖRME ENGELLÄ° ÇOCUKLAR 

 

Bu çocukların diÄŸer engel gruplarındaki ve gören çocuklara göre oyunlarında anlamlı bir gecikme olduÄŸu vurgulanmaktadır. Görme engelli çocuklar, özellikle duyu-motor geliÅŸim ve sembolik oyunda gecikme yaÅŸamaktadırlar. Gören yaşıtları üst düzey oyun türlerine yönelirken görme engelli çocuklar, oyuncaklar ile ses çıkaran etkinliklere odaklaÅŸmaktadırlar. 

Bugün olumlu ÅŸartlar oluÅŸturulduÄŸunda görme engellilerin imkanları ölçüsünde oyunlara katıldıkları bilinmektedir. YaÅŸamın ilk yıllarından dokunma duygusunu geliÅŸtirici oyunlar oynanır. Daha sonraki süreçlerde satranç, hafıza oyunları, üçer kiÅŸilik iki takımla içinde zil bulunan bir topla oynanan torball isimli oyun bunlardan sadece bir kaçıdır. Aynı zamanda hareket gerektiren oyunlar bu çocukların kaslarının geliÅŸimi için çok önemlidir. Birçok kez bahsettiÄŸimiz gibi, aile bireylerinin çocuklarını iyi tanımaları onların ilgi alanlarını iyi tespit etmeleri bu yönde oyunlar seçmeleri ve bu oyunların oynanması için onları cesaretlendirmeleri gerekmektedir. 

 

İŞİTME ENGELLÄ° ÇOCUKLAR

Sosyal oyun davranışlarına bakıldığında iÅŸitme engelli çocukların iÅŸiten çocuklardan daha fazla yalnız oynadıkları, iÅŸiten çocukların ise iÅŸbirlikçi oyunu tercih ettikleri ve paralel ya da katılımcı oyun gibi etkileÅŸimin en az düzeyde kullanılabildiÄŸi oyun türlerinde iki grubun farklılaÅŸmadığı bulunmuÅŸtur. BiliÅŸsel oyun davranışlarına bakıldığında ise, iÅŸitme engelli çocukların zamanlarının büyük bir kısmını inÅŸa oyununa harcadıkları, iÅŸiten yaşıtlarının ise zamanlarının büyük bir kısmını iÅŸlevsel ve sembolik oyunla geçirdikleri görülmüÅŸtür. (özenmiÅŸ,2000, s.33)
 

Ä°ÅŸitme engelli çocuklar birçok oyuna katılmaktadırlar. Ä°ÅŸaret dilini öÄŸrenen çocuklar büyük oranda toplumsal hayata uyum saÄŸlamaktadırlar. Ä°ÅŸitme engelli çocuklar görselliÄŸi ön planda olan oyunları tercih ederler. Yaşıtları ile oynarken gerekli güven duygusu kazanılmamış ise oyunlarda çekingenlik gösterebilirler. 

 

BEDENSEL ENGELLÄ° ÇOCUKLAR

 

Bedensel engelliler engellerinin el verdiÄŸi ölçüde oyunlara katılırlar. Hareket engeli olan bebekler çevrelerine ilgi göstermeyebilirler. Bu durumda bebeÄŸin daha çok uyarılmaya ihtiyacı vardır. Görerek, dokunarak, iÅŸiterek ve tadarak oynayabileceÄŸi oyunlar –oyuncaklar tasarlanabilir.( içinde farklı nesnelerin olduÄŸu dokunma torbaları,ışıldak, deÄŸiÅŸik sesler çıkaran ziller, çıngıraklar, minik ritm araçları,aÄŸza alınabilecek emebileceÄŸi ısırabileceÄŸi farklı dokulardaki nesneler vb.) Kaslarının geliÅŸimini destekleyici oyunlarda hareket engeli olan çocuklar için çok faydalı olabilir(küvette suyla oynanan oyunlar,oyun hamuru ile oynanan oyunlar,bul taklar,iç içe geçen kovalar vb.) ÇocuÄŸunuz ile oynayacağınız taklit oyunları çocuÄŸunuzun dikkatini artırarak öÄŸrenmesini hızlandıracaktır. KonuÅŸma problemi olan çocuk ile ayna karşısında dil, dudak, çene egzersizleri çocuÄŸun konuÅŸma organlarının iÅŸlevselliÄŸini artıracaktır. 

 

DÄ°KKAT EKSÄ°KLİĞİ VE HÄ°PERAKTÄ°VÄ°TE BOZUKLUÄžU OLAN ÇOCUKLAR

 

Hiperaktif çocuklar gerek çok hareketli olmaları gerekse dikkatlerinin çok çabuk dağılmasından dolayı grup oyunlarına gereken ilgiyi göstermeyebilirler. Grup oyunlarına çok ilgi göstermeyen Hiperaktif çocuklar ilgisini çeken oyunlara saatlerini verebilirler. (ÖrneÄŸin Bilgisayar Oyunları) Daha çok bireysel oyunları oynayan Hiperaktif çocuklar dikkatleri kolay dağıldığı için sık sık oyun deÄŸiÅŸtirirler. 
 

DoÄŸumumuzla birlikte hayatımıza giren oyun ömrümüzün sonuna kadar bize eÅŸlik eder. Oyun engelli çocukların hayatında da çok önemli bir yere sahiptir. Engelli çocuklar zor ve karmaşık oyunları oynamaktan çekinirler. Bunun yerine karmaşık olmayan basit oyunları tercih ederler. Tercih edilen oyun ve oyuncaklar engelli çocuÄŸun zeka seviyesine, engel durumuna göre farklılık gösterir. Engelli çocuklar engelinin el verdiÄŸi ölçüde oyunlar oynarlar. Engelli çocuklar basit oyunları tercih ederler. Bu basit oyunlar oynandıkça kendilerine olan güven duyguları geliÅŸir. Kendine güvenen çocuk daha karmaşık oyunları aÅŸama aÅŸama oynamaya baÅŸlar. Bu çocukların oyunlarda her zaman olduÄŸu gibi en iyi yardımcısı aileleridir. Aile çocuÄŸunun kapasitesini bilmeli ve seçilecek oyunları-oyuncakları bu yönde belirlemelidir. ÇocuÄŸunu cesaretlendirmeli gerektiÄŸinde fiziksel yardım ile destek olmalıdır. Özellikle bazı engel gruplarında sosyal oyunlar çok önemli olduÄŸu için aileler çocuklarının sosyal oyunlar oynaması için ortamlar oluÅŸturmalı çocuklarını bu yönde desteklemelidirler. 

 

OYUNUN ENGELLÄ° ÇOCUKLARA KAZANDIRDIKLARI

 

• Dikkatinin ve farkındalığının artmasını saÄŸlar

• El – Göz koordinasyonunun geliÅŸimine katkıda bulunur.

• BirikmiÅŸ enerjisini kabul gören bir ÅŸekilde atmasını saÄŸlar.

• Kavramları daha kolay öÄŸrenmesini saÄŸlar.

• Özbakım becerilerini daha kolay öÄŸrenir. 

• ÇocuÄŸun kendine olan güven duygusu geliÅŸir.

• Problem çözmeyi daha kolay öÄŸrenir. 

• Ä°lgi ve yetenekleri daha objektif deÄŸerlendirilir. 

• Oyun hamuru, kil gibi malzemeler kullanılarak yapılan oyunlar çocukların el kaslarını geliÅŸmesine yardımcı olur.

• Kurallara uymayı öÄŸrenir.

• Oyun ve oyuncaklar sayesinde sorumluluk almayı öÄŸrenir.

• Dil geliÅŸimine katkıda bulunur.

• Daha kolay iletiÅŸim kurar, paylaÅŸmayı öÄŸrenir.

• ÇocuÄŸun daha az problem davranışlar sergilemesini saÄŸlar.

• ÖÄŸrendiklerini pekiÅŸtirir. 

• Çocuklar oyun yolu ile yansıtamadığı duyguları yansıtarak içsel durumları hakkında bilgi verirler.

• EÄŸitime yeni baÅŸlayan engelli çocuÄŸun kaygıları oyun ile ortadan kaldırılabilir.